Vitrine 10: Diepte- en snelheidsmeting
Naast richting, tijd en positie moesten zeevaarders ook voortdurend inzicht hebben in de diepte van het water en de snelheid van hun schip. Deze metingen waren essentieel om veilig te navigeren, vooral in kustwateren, rivieren en onbekende zeeën.
De diepte werd eeuwenlang gemeten met het lood, ook wel dieptelood of peillood genoemd. Dit bestond uit een zwaar stuk lood aan een lijn met knopen of markeringen op vaste afstanden. Door het lood overboord te laten zakken tot het de zeebodem raakte, kon men de waterdiepte bepalen. Vaak was de onderzijde van het lood hol en gevuld met vet, zodat het bodemmateriaal — zand, klei of schelp — bleef kleven. Zo verkreeg men ook informatie over de aard van de zeebodem, wat van groot belang was bij het herkennen van ankerplaatsen en vaargeulen. Het gebruik van het lood was zo essentieel dat het werd vastgelegd in zeemansboeken en loodlijnen op zeekaarten.
De snelheid van het schip werd gemeten met het log, meestal een loglijn met logplank. Dit instrument bestond uit een houten plankje, vaak in de vorm van een kwartcirkel, dat overboord werd gegooid en door de waterweerstand vrijwel op zijn plaats bleef. Aan het plankje was een lijn bevestigd met op regelmatige afstanden knopen. Terwijl een zandloper — meestal van 14 of 28 seconden — liep, telde men het aantal knopen dat door de handen gleed. Zo bepaalde men de snelheid in zeemijlen per uur, een eenheid die tot vandaag bekendstaat als de knoop.
De combinatie van log en zandloper maakte het mogelijk om de afgelegde afstand te schatten. Samen met koersinformatie van het kompas vormde dit de basis van de dode-rekeningnavigatie. Deze methode was onmisbaar, maar gevoelig voor cumulatieve fouten, vooral op lange reizen.
Diepte- en snelheidsmetingen vormden zo, samen met astronomische waarnemingen en tijdmeting, een onmisbare pijler van de traditionele zeevaart. Ze boden zeevaarders niet alleen veiligheid, maar ook houvast in een wereld waarin positie vaak slechts bij benadering bekend was.
10.3
Dieptelog Thomas Walker naar een patent van Massey’s ‘Sounding Machine’, Ca. 1850
Maker:
Edward Massey, London
Collection:
NavigArte
Een toestel om de diepte te meten. Terwijl het instrument naar de bodem zakt, roteert het vliegwiel dat plots gestopt wordt als het schijfvormig plaatje, bij het raken van de bodem, naar beneden valt. Terug aan boord gehesen, kan men de diepte in vadem aflezen. Het touwwerk en het gewicht zijn van latere datum.
10.4
‘Sounding Machine’ met lood en ziel, ca. 1875
Maker:
Thomas Walker, Birmingham
Collection:
NavigArte
Thomas Walkers Patent 343, machine om de diepte te bepalen. Onderaan het lood zit een holte: de ‘ziel’ van het lood. Als deze gevuld werd met ossenvet kon men bij het ophalen van bodemstalen de ondergrond inschatten en die kennis gebruiken voor navigatie.
10.5
‘Sea-sounding instrument’ op basis van atmosferische druk, 1936
Maker:
E. E. Wigzell, London en Glasgow
Collection:
NavigArte
Een dieptemeter die werkt volgens het principe van waterdruk: deze doet een waterkolom in het toestel stijgen. Terug aan boord kan met de houten lat de diepte worden afgelezen.
10.7
Penkompas of Pelorus +/-1750
Maker:
Anoniem, Nederland
Collection:
NavigArte
Het Penkompas diende voor het noteren van de kompaskoers en afstand die tijdens een wacht van 4 uur werd gezeild. In gebruik was van 1500 tot de 1900s. De wacht zette elke half uur de koers in tijdens de vier uur durende wacht en noteerde per uur onderaan de afgelegde afstand (= snelheid in knopen). Nadien werd met de kapitein het ‘Gegist bestek’ uitgezet op de kaart.
10.8
Grote haspel met (jonger) handlog, Ca. 1880
Maker:
Anoniem, Nederland
Collection:
NavigArte
Met het klassieke handlog wordt de snelheid van het schip gemeten met het 'scheepje' of log dat te water wordt gelaten. Men laat het touw en de knopen ( om de 14.42 m) door de hand afrollen. Als de matroos met de zandloper 'stop' zegt, weten we hoeveel knopen ofwel ’ zeemijl (1.852 m) per uur’ het schip loopt.
10.9
Zeemeter op tabaksdoos, 1729
Maker:
Peter Holm, Zweden, Nederland en Duitsland
Collection:
NavigArte
Peter Holm, een Zweed die in Amsterdam een zeevaartschool 'REGT DOOR ZEE' had, liet deze tabaksdozen in Iserlohn Duitsland maken. Op de onderkant staat een ‘zeemeter’, een tabel om de snelheid van het ‘scheepje’ om te rekenen naar knopen. Op de bovenkant staat er een eeuwigdurende kalender versierd met de hoofden van paus Gregorius XIII, Julius Caesar en Amerigo Vespucci.
10.10
Zandlopers of logglazen, Ca. 1800
Maker:
1/ Houten Anoniem 28 sec
2/ Bronzen 14 en 28 sec, Royal Navy, London en Portsmouth
Collection:
NavigArte
Om de snelheid van het schip te meten, moest men het log ofwel 14 ofwel 28 seconden laten lopen. Er bestonden mariene zandlopers van 14 of 28 sec (snelheidsmeting) en van 30, 60 of 120 minuten (voor tijdmeting aan boord).
10.12
Walker’s A1 “Harpoon” Patent Scheepslog Nr. 3380, 1862
Maker:
Thomas Walker, Birmingham
Collection:
NavigArte
Vanaf de 17de eeuw probeerde men de snelheidsmeting te automatiseren door middel van een mechanisch log. De achterste vleugels draaien en de afgelegde afstand kon op de wijzerplaat afgelezen worden. Gepatenteerd in 1861.
10.13
Cherub II Ship’s Log, Ca. 1900-1930
Maker:
Thomas Walker & Son Ltd, Birmingham
Collection:
NavigArte
Bij dit geautomatiseerd mechanische log stond de teller op de achtersteven van het schip terwijl de spiraal in het water kon draaien. Nu moest men het toestel niet meer uit het water halen om het af te lezen.
Realisatie
Partners & sponsors
