Vitrine 3: Marine astrolabium
Het astrolabium is een platte, cirkelvormige schijf waarmee men de bewegingen van de hemellichamen probeerde weer te geven. Het instrument was al bekend in de oudheid en werd in de 2e eeuw na Christus uitvoerig beschreven door Claudius Ptolemaeus in zijn Almagest. Vooral in de Arabische, Perzische en later ook Indiase wereld werden verfijnde astrolabia vervaardigd, die niet alleen dienden om de sterrenhemel te bestuderen, maar ook om de tijd te bepalen, onder meer voor religieuze doeleinden.
Het klassieke astrolabium bleek echter te kwetsbaar en te windgevoelig voor gebruik op zee. Daarom ontwikkelden Portugese zeevaarders in de 15e eeuw een vereenvoudigde en robuustere, maar ook veel zwaardere variant: de mariene astrolabe. Dit instrument maakte het mogelijk om op zee de hoogte van de Poolster of van de zon te meten en zo de breedteligging te bepalen.
Tijdens de tochten langs de Afrikaanse kust naar het zuiden was het bepalen van de breedtegraad doorgaans voldoende voor navigatie. Deze methoden werden in de 15e eeuw vastgelegd in de eerste navigatiehandboeken, zoals die van Pedro de Medina.
Ten zuiden van de evenaar kon men de Poolster niet langer gebruiken. Zeevaarders moesten zich dan richten op de zon, of op het veel minder nauwkeurige Zuiderkruis. Voor zonnewaarnemingen waren tabellen met de zonnedeclinatie nodig, die onder meer in Toledo en Salamanca werden samengesteld en verspreid.
3.1
Arte del Navigare, 3ste Italiaanse editie, Venice 1609
Maker:
Pedro de Medina, Spanje
Collection:
NavigArte
De oorspronkelijke eerste Spaanse editie van dit boek dateert uit 1545. Het is het eerste en meteen ook één van de belangrijkste werken over navigeren op zee. Het boek werd meermaals vertaald, hier in het Italiaans in 1609. Pedro De Medina beschrijft hier het gebruik van het astrolabium.
3.2
Maghribi Astrolabium, Ca. 1722
Maker:
Anoniem, Noord-Afrika
Collection:
NavigArte
Kopie naar een origineel van Isa Ibn Allahdad. Een zwaar messing astrolabium uit de Magreb met datum ‘1135’ AH (1722/23 CE). Er zijn zes dubbelzijdige planisferische platen voor verschillende breedteliggingen met de projectie van sterren op een plat vlak.
3.3
Marien Astolabium van La Rochelle, Ca. 1575
Maker:
Anoniem, Portugal
Collection:
NavigArte
Gevonden in La Rochelle (FR). Een 3,2 kg zwaar bronzen astrolabium van Portugese oorsprong. Een marien astrolabium werd onderaan verzwaard en geperforeerd zodat de wind er niet te veel kon in spelen. Het instrument diende om de breedteligging uit de hoogte van de middagszon of de Poolster af te leiden.
3.4
Almanach Perpetuum, 1496, Salamanca, facsimile van 1914
Maker:
Abraham Zacuto, Salamanca
Collection:
NavigArte
Eenmaal voorbij de evenaar kan men niet meer de poolster gebruiken voor de breedteligging. Pas toen men ook de declinatie van de zon doorheen het jaar kende, en nadat Zakuto uit Salamanca in 1473 deze declinatietabellen ging publiceren (na Toledo), kon men ook de zon gebruiken om de breedteligging op zee te bepalen, en kon mijn zuidelijker navigeren dan de evenaar.
3.5
Amerigo Vespucci , Ioan Stradanus inuent, Ian. Collaert Sculp. Phis Galle Excudit Ca. 1590
Maker:
Johannes Stradanus, Antwerpen
Collection:
NavigArte
De prent toont Amerigo Vespucci in een nachtelijke sfeer met een astrolabium en een stralend Zuiderkruis met vier sterren. Op tafel liggen een kwadrant en een passer. De mannen rondom Vespucci slapen. In het linker portret staat Dante Alighieri afgebeeld met een verwijzing naar de "Divina Commedia" waarin Dante de vier sterren beschrijft. Het vers uit de Purgatorio (Vagevuur of Louteringsberg) staat volledig beschreven.
We hadden gehoopt hier een andere prent van Vespucci te tonen, Vespucci met Astrolabe en 'America' in hangmat , maar die is niet op tijd in de tentoonstelling geraakt.
3.6
Sphera volgare novamente tradotta, Printer Bartolomeo Zanetti voor Juan Ortega de Carrión 1537
Maker:
Marco Mauro, Venetië
Collection:
NavigArte
Eerste Italiaanse vertaling van Sacrobosco’s ‘de Sphaera Mundi’ met commentaren voorzien maar waarin ook navigatiemethoden en declinatietabellen worden beschreven, alsook het Zuiderkruis als een manier om naar de Zuidpool te wijzen! Misschien was dit één van de eerste keren dat deze sterren als een apart sterrenbeeld werden beschreven.
3.7
Titlepage Lucas Jansz. Waghenaer Le Nouveau Miroir, gedrukt bij Belère Antwerpen,1600
Maker:
Lucaz Waghenaer, Enkhuizen
Collection:
NavigArte
(Nabij de ingang opgehangen)
Dit is de titelpagina van de Franse uitgave van zijn bekende Spiegel der Zeevaert.
Het illustreert al de vroege instrumenten: het Kwadrant, de marien astrolabe, de Jakobsstaf, het kompas en het dieptelood.
Realisatie
Partners & sponsors
