Vitrine 7: Sextant
De sextant werd in de tweede helft van de 18de eeuw het standaardinstrument voor astronomische navigatie op zee. Het instrument bouwde voort op de octant, maar bood een grotere meetrange en een nog hogere nauwkeurigheid.
De naam sextant verwijst naar de boog van een zesde cirkel (60°), waarmee dankzij spiegelreflectie hoeken tot 120° konden worden gemeten.
Net als de octant maakt de sextant gebruik van een beweegbare indexspiegel en een halfdoorlatende horizonspiegel. Door het gereflecteerde beeld van een hemellichaam exact samen te laten vallen met de horizon, kon de zeevaarder de hoogte zeer nauwkeurig aflezen op de fijn verdeelde schaalboog. De metingen konden zowel overdag, met behulp van zonneglaasjes, als ’s nachts met de maan, de sterren en planeten worden uitgevoerd. (.) Het was een scheepsramp in 1707 en een uitgeschreven prijskamp in London in 1714, die voor een enorme vooruitgang zorgde in beschikbare instrumenten en nieuwe nautische tabellen. Vanaf het einde van de 18de eeuw maakte de sextant in combinatie met betrouwbare chronometers het mogelijk om niet alleen de breedtegraad, maar ook de lengtegraad met grote precisie te bepalen.
Tot ver in de 20ste eeuw bleef de sextant een onmisbaar instrument aan boord van zeeschepen. Zelfs in het tijdperk van elektronische navigatie wordt hij nog steeds aangeleerd en gebruikt als betrouwbaar, zelfstandig hulpmiddel dat niet afhankelijk is van externe energiebronnen.
7.1
Act of Longitude by Queen Anne, 1714
Maker:
John Baskett, London
Collection:
NavigArte
Na de scheepsramp in 1707 nabij de Scilly Eilanden, waarbij 2000 zeelieden het leven lieten door een foute navigatie, werd een prijskamp van 20.000£ uitgeschreven en in deze wet gegoten door de Board of Longitude. Er moest een oplossing gevonden worden voor het bepalen van de lengteligging op zee. De klokkenmaker Harrison en de (weduwe van) astronoom Mayer kregen het merendeel van deze prijs.
7.2
Tabulae motuum solis et lunae, novae et correctae, 1770
Maker:
Tobias Mayer en, Marbach am Neckar
Collection:
NavigArte
De maan is als een klok aan het firmament. Met deze nieuw gemeten ephemeriden van de maan kon de Maansafstand methode op zee gebruikt worden voor de lengteligging. Uitgegeven door Nevil Maskelyne en de Board of Longitude in London. Hij beschrijft ook de reflexie-spiegel als de beste methode om deze grote hoeken te meten.
7.4
Franse reflexie-spiegel (Repeating circle) type Borda, Nr. 50, 1819
Maker:
François-Antoine Jecker, Paris
Collection:
NavigArte
Tobias Mayer stelde dit type instrument voor om de Maansafstand te meten t.o.v. een ster of planeet, om de lengte op zee te bepalen. F. A. Jecker was een leerling van Ramsden.
7.5
14 1/2 Inch vernier-type sextant, 1770-2
Maker:
Jesse Ramsden, London
Collection:
NavigArte
James Cook testte op zijn eerste wereldreis (1768-71) en zijn tweede werelsreis (1772-75) vooral de Lunar Distance methode. Op zijn derde reis en , (1776-1779), misschien al op zijn tweede reis, testte hij dit zeer vroege type sextant. Hij concludeerde nadien dat de sextant mét chronometer nauwkeuriger was dan de ‘Maansafstand-methode’ om de lengte op zee te bepalen. Deze sextant werd nog met de hand gegraveerd.
7.10
4 Inch sextant geen serie Nr., waarschijnlijk voor reddingsboot, 1792
Maker:
Jesse Ramsden, London
Collection:
NavigArte
Een van de zeer kleine en nauwkeurige sextanten van de befaamde Jesse Ramsden
die met een automatisch graveer- en verdeelmachine de nauwkeurigheid van de schaal enorm kon verbeterde.
7.11
11 ¾ Inch Pilaar-kader Sextant Nr. 119 op eigen driepoot, 1795
Met artificiële horizon Troughton & Simms 1850 = item 7.12
Maker:
Troughton, London
Collection:
NavigArte
Een grote sextant type Pilaar-frame, om een eigen zware driepoot. Gebruikt voor landmeetkunde. Omdat er geen goede horizon aanwezig is op land gebruikte men tegelijk een artificiële horizon, vb. een met kwik gevuld bad, dat als perfecte horizontale spiegel fungeerde. Met kon de dubbele hoek meten tussen het hemellichaam en diens spiegelbeeld, en dan delen door twee.
7.14
Zeldzame Antwerpse sextant, Vernier type, 1919
Maker:
A. Van der Voodt, Brouwersvliet 34, Antwerpen
Collection:
NavigArte
Begin twintigste-eeuwse massief messing scheepsnavigators sextant in een houten doos. De indexarm met zilveren schaal is gegraveerd A Van Der Voodt, Canal Des Brasseurs 34 Antwerpen.
7.15
Plan met wrakken rond de Scilly eilanden
Maker:
Admiralty London
Collection:
NavigArte
Plan met wrakken rond de Scilly eilanden met hierop aangestipt het wrak van HMS Association.
Op 22 oktober 1707 verging het vlaggenschip van admiraal Sir Cloudesley Shovell, de HMS Association, samen met drie andere schepen voor de Isles of Scilly. Deze scheepsramp, een van de ergste in de Britse maritieme geschiedenis, was het gevolg van navigatiefouten, voornamelijk door het onvermogen om de exacte lengtegraad op zee te bepalen.
De ramp bracht het probleem van lengtegraadbepaling nationaal onder de aandacht, wat uiteindelijk leidde tot de Longitude Act van 1714, waarbij een aanzienlijke prijs van 20.000£ werd uitgeloofd voor een oplossing.
7.16
Sextans Astronomicus Trigonicus pro distantiis rimandis (in Atlas Maior), 1664
Maker:
Joan Blaeu, Amsterdam
Collection:
NavigArte
Deze zeer vroege sextant werd ontworpen door Tycho Brahe in 1584 en had een radius van 155 cm. Johannes Blaeu publiceerde dit ontwerp in zijn Atlas Maior als een waardering voor zowel zijn vader Willem als voor Tycho Brahe, waar zijn vader in de leer was.
Realisatie
Partners & sponsors
